Ruimere regels vergunningvrije familiewoning op eigen erf vanaf 2027
Wil je een ouder, volwassen kind of pleegkind op je eigen erf laten wonen? Dan ontstaan er naar verwachting vanaf 1 januari 2027 meer mogelijkheden. De Wet versterking regie volkshuisvesting is sinds 1 juli 2026 grotendeels van kracht, maar de nieuwe regels voor vergunningvrije mantelzorg- en familiewoningen volgen via het Besluit versterking regie volkshuisvesting.
Het doel van deze wet is onder meer om de woningbouw te versnellen en het woningtekort terug te dringen. Een van de maatregelen is dat het eenvoudiger wordt om woonruimte voor mantelzorg of familie op het eigen erf te realiseren.
Van mantelzorgwoning naar familiewoning
Onder de huidige regels bestaat al de mogelijkheid om onder voorwaarden vergunningvrij een mantelzorgwoning te realiseren. Deze regels staan nu in artikel 22.36 van de zogenoemde bruidsschat: tijdelijke landelijke regels die onderdeel zijn geworden van gemeentelijke omgevingsplannen. Mantelzorg wordt gedefinieerd als: "Intensieve zorg of ondersteuning, die niet in het kader van een hulpverlenend beroep wordt geboden aan een hulpbehoevende, ten behoeve van zelfredzaamheid of participatie, rechtstreeks voortvloeiend uit een tussen personen bestaande sociale relatie, die de gebruikelijke hulp van huisgenoten voor elkaar overstijgt, en waarvan de behoefte met een verklaring van een huisarts, wijkverpleegkundige of andere door de gemeente aangewezen sociaal-medisch adviseur kan worden aangetoond."
Met de nieuwe regeling wordt deze mogelijkheid verruimd. Naast mantelzorgwoningen komt er ook ruimte voor familiewoningen.
Voor wie geldt de familiewoning?
Een familiewoning is bedoeld voor huisvesting in of bij een bestaande woning van naaste familieleden. Het gaat om situaties waarin ten minste één bewoner in de eerste graad familie is van een bewoner van de hoofdwoning. Denk aan ouders en kinderen.
Ook voor bepaalde pleegzorgsituaties biedt de regeling mogelijkheden. Het gaat onder meer om voormalige pleegkinderen die in het jaar voordat de pleegzorg eindigde pleegzorg ontvingen van een bewoner van de woning. Daardoor wordt het eenvoudiger om hen dichtbij te laten wonen zonder dat daarvoor altijd een aparte vergunning nodig is.
Waar mag je bouwen?
De regeling maakt het mogelijk om zowel bestaande bijbehorende bouwwerken als nieuw te bouwen bijbehorende bouwwerken als mantelzorgwoning of familiewoning te gebruiken. Daarbij geldt wel dat het bouwwerk moet worden gerealiseerd op het achtererf van de woning. Het vergunningvrij plaatsen van een mantelzorg- of familiewoning op het voorerf is op grond van de landelijke regeling niet toegestaan.
Hoe groot mag de familiewoning zijn?
Om te voorkomen dat een achtererf volledig wordt volgebouwd, gelden maximale oppervlakten voor bijbehorende bouwwerken in het bebouwingsgebied. Daarbij geldt:
- Bij een bebouwingsgebied van maximaal 100 m²: maximaal 50% van het bebouwingsgebied;
- Bij een bebouwingsgebied groter dan 100 m² en maximaal 300 m²: 50 m², plus 20% van het deel dat groter is dan 100 m²;
- Bij een bebouwingsgebied groter dan 300 m²: 90 m², plus 10% van het deel boven 300 m², tot maximaal 150 m².
Daarnaast geldt een maximale bouwhoogte van vijf meter. Wordt hoger gebouwd dan drie meter, dan moet het bouwwerk een schuin dak krijgen.
Uiteraard blijven ook de overige voorschriften uit het Besluit bouwwerken leefomgeving gelden, waaronder de regels over constructieve veiligheid en brandveiligheid.
Meerdere woningen op één erf
Opvallend is dat de regeling ruimte biedt voor meerdere mantelzorgwoningen en familiewoningen op hetzelfde perceel. Daarbij blijven alle hiervoor genoemde voorwaarden gelden. De maximale oppervlakte ziet op het totaal van de aanwezige bijbehorende bouwwerken die voor mantelzorg of familiehuisvesting worden gebruikt. Op die manier wordt voorkomen dat een erf volledig wordt bebouwd.
Geen voorafgaande meldingsplicht
Een andere belangrijke wijziging is dat geen meldingsplicht geldt. Ook hoeft niet vooraf een mantelzorgverklaring te worden overgelegd.
Het uitgangspunt van de nieuwe regeling is juist dat burgers op eenvoudige wijze gebruik moeten kunnen maken van de mogelijkheden voor mantelzorg en familiehuisvesting. Gemeenten behouden wel de bevoegdheid om, wanneer twijfel bestaat over de feitelijke situatie, informatie op te vragen waaruit blijkt dat daadwerkelijk sprake is van een mantelzorgrelatie.
Juridisch onderdeel van de hoofdwoning
Net als onder het huidige recht worden mantelzorgwoningen en familiewoningen juridisch beschouwd als onderdeel van de bestaande woning, het zogenaamde hoofdgebouw. Dat is ook het geval wanneer het bouwwerk fysiek volledig los staat van de woning.
Doordat de mantelzorgwoning of familiewoning wordt gezien als onderdeel van het hoofdgebouw, zijn diverse beperkingen die normaal gesproken gelden voor zelfstandige woningen niet van toepassing. Denk daarbij aan regels over geluid, geur, trillingen en slagschaduw.
Extra mogelijkheden in het buitengebied
Juist in het buitengebied kan deze regeling nieuwe mogelijkheden bieden. Op locaties waar een zelfstandige woning planologisch of milieurechtelijk lastig realiseerbaar is, kan een mantelzorgwoning of familiewoning soms wel mogelijk zijn. Ook op percelen waar agrarische activiteiten plaatsvinden, kunnen hierdoor nieuwe mogelijkheden ontstaan voor het huisvesten van familieleden op eigen erf. Of dat in een concreet geval mogelijk is, hangt wel af van de omstandigheden op het perceel en de overige geldende regels.
Wanneer gaan de nieuwe regels gelden?
De concrete regels voor mantelzorgwoningen en familiewoningen staan niet in de Wet versterking regie op de volkshuisvesting zelf, maar in het onderliggende Besluit versterking regie volkshuisvesting.
De verwachting is dat dit besluit op 1 januari 2027 in werking zal treden. Tot die tijd geldt de bestaande regeling voor mantelzorgwoningen.
Met de nieuwe regeling wordt de bestaande mantelzorgregeling verruimd en ontstaat voor woningeigenaren naar verwachting meer ruimte om zonder vergunning woonruimte voor naaste familieleden op het eigen erf te realiseren.
Wil je weten wat op jouw erf mogelijk is?
De landelijke regels bieden straks meer ruimte, maar de mogelijkheden verschillen per perceel. De ligging, bestaande bebouwing en lokale regels kunnen daarbij een belangrijke rol spelen.
Wil je weten of een mantelzorgwoning of familiewoning op jouw erf mogelijk is? Neem dan contact op met mij of een van onze andere bestuursrecht advocaten. Dan weet je waar je aan toe bent voordat je plannen maakt.
Veel gestelde vragen over een
familiewoning op eigen erf
Krijgt een familiewoning een eigen adres?
Dat is niet automatisch het geval. Of een apart huisnummer wordt toegekend, hangt onder meer af van de feitelijke situatie en de gemeentelijke registratie. De gemeente beoordeelt dit afzonderlijk.
Mag je een familiewoning verkopen als aparte woning?
Niet zonder meer. Een familiewoning wordt juridisch gekoppeld aan de bestaande hoofdwoning en is daarmee niet automatisch een zelfstandige woning die los kan worden verkocht.
Wat gebeurt er als de familieband eindigt?
Als niet langer aan de voorwaarden voor een familiewoning wordt voldaan, kan dat gevolgen hebben voor het toegestane gebruik van het bouwwerk. Het gebouw mag dan niet vanzelfsprekend als zelfstandige woning voor iemand anders worden gebruikt.
Mag iemand zich inschrijven op het adres van een familiewoning?
Dat hangt af van de feitelijke woonsituatie en de registratie in de Basisregistratie Personen (BRP). De gemeente beoordeelt of en op welk adres iemand wordt ingeschreven.
Heeft een familiewoning gevolgen voor belastingen?
Dat kan. Denk aan mogelijke gevolgen voor gemeentelijke belastingen, inkomstenbelasting, erfbelasting of toeslagen. Welke gevolgen spelen, hangt af van de eigendomssituatie en de manier waarop de woning wordt gebruikt.
Geldt de regeling ook voor huurwoningen?
De landelijke bouwregels sluiten dat niet per definitie uit, maar een huurder heeft daarnaast te maken met de verhuurder. Voor bouwen of aanpassingen op het erf is vaak toestemming van de eigenaar nodig.
Kan een gemeente aanvullende eisen stellen?
De landelijke regeling bepaalt wanneer een familiewoning vergunningvrij mogelijk is, maar dat betekent niet dat alle andere regels vervallen. Afhankelijk van de situatie kunnen bijvoorbeeld regels over veiligheid, erfgoed, bodem of andere omgevingsaspecten nog steeds relevant zijn.
