Hoge Raad verduidelijkt risico's bij de faillissementspauliana

Als ondernemer kun je in zwaar weer terechtkomen. Juist in die periode neem je vaak ingrijpende beslissingen: activa verkopen, schulden aflossen, geld overboeken tussen vennootschappen of privé en zakelijk. Maar niet elke transactie is zonder risico. De faillissementspauliana is een krachtig middel waarmee een curator rechtshandelingen kan terugdraaien die schuldeisers benadelen. Maar wanneer mag een curator dat doen? En wat betekent ‘wetenschap van benadeling’ precies voor jóu als ondernemer?

In dit artikel leg ik uit wat dit begrip inhoudt, hoe je risicosituaties herkent in de praktijk en wat de Hoge Raad hier recent over heeft geoordeeld. Zo ben je beter voorbereid en verklein je de kans dat transacties achteraf worden teruggedraaid.

Wat houdt de actio pauliana in?

De actio pauliana maakt het mogelijk om rechtshandelingen terug te draaien die vlak voor een faillissement zijn verricht en de boedel (het vermogen in de failliete onderneming) benadelen.

Het gaat dan om onverplichte rechtshandelingen: handelingen die je niet móest doen op basis van een wettelijke of contractuele verplichting. Denk aan het ‘extraatje’ dat je iemand gunt, niet aan het betalen van een gewone factuur met vervaldatum.

Zo’n rechtshandeling kan alleen worden vernietigd als de schuldenaar (jij of je onderneming) wist of had moeten weten dat die handeling nadelig zou zijn voor schuldeisers. Dat noemen we wetenschap van benadeling.

Wanneer is sprake van ‘wetenschap van benadeling’?

Dit is een cruciaal vereiste. Een curator kan alleen met succes een beroep doen op de actio pauliana als kan worden aangetoond dat jij, op het moment van de transactie, wist of moest begrijpen dat je schuldeisers daardoor slechter af zouden zijn.

Voorbeelden van situaties waarin een curator vaak relatief gemakkelijk kan aantonen dat er sprake is van wetenschap van benadeling, zijn:

Verkoop van activa onder de marktwaarde
Bijvoorbeeld: je verkoopt een machine aan een vriend voor een prijs die duidelijk onder de reële waarde ligt.
Onttrekking van activa zonder zakelijke reden
Bijvoorbeeld: je ‘schenkt’ de bedrijfsauto aan jezelf privé of aan een familielid, terwijl het bedrijf in financieel zwaar weer zit.
Vervroegd aflossen van een lening aan een bestuurder of gelieerde partij
Bijvoorbeeld: je lost een lening aan jezelf als directeur-grootaandeelhouder al dit jaar af, terwijl die volgens de afspraak pas volgend jaar hoefde te worden afgelost.

In al dit soort gevallen zal een curator kunnen betogen dat je had moeten begrijpen dat andere schuldeisers hierdoor minder kans hebben om (volledig) betaald te krijgen.

Wetenschap van benadeling beoordelen

Wat zegt de Hoge Raad?

In een recent arrest van de Hoge Raad stond de vraag centraal hoe die wetenschap van benadeling precies moet worden beoordeeld. Gaat het om elke losse rechtshandeling, of mag je kijken naar het geheel van handelingen samen? De Hoge Raad heeft geoordeeld dat bij een ‘samenhangend geheel van rechtshandelingen’ het wetenschapsvereiste mag worden beoordeeld op dat geheel.

Met andere woorden: het gaat erom of jij, als schuldenaar, op enig moment bij het verrichten van één van de rechtshandelingen die tot dat samenstel behoren, wist of behoorde te weten dat van dat samenhangende geheel aan handelingen benadeling van schuldeisers het gevolg zou zijn.

Dus: ook als één afzonderlijke handeling op zichzelf nog meevalt, kan de combinatie van verschillende transacties samen tóch leiden tot vernietiging, als het totaalplaatje nadelig is voor schuldeisers.

Wat betekent dit voor jou als ondernemer?

Voor jou betekent dit dat je niet alleen naar één transactie moet kijken, maar naar het geheel van beslissingen dat je in een bepaalde periode neemt, zeker als de financiële situatie al gespannen is.

Let extra op bij:

Meerdere transacties in korte tijd
Bijvoorbeeld: achter elkaar activa verkopen, leningen verschuiven, zekerheden vestigen of privé-uitkeringen doen.
Handelingen met gelieerde partijen
Denk aan transacties met jou als bestuurder, met je holding, andere groepsvennootschappen of familieleden.
Vermogensverschuivingen zonder duidelijke zakelijke onderbouwing
Kun je niet goed uitleggen waarom een transactie zakelijk nodig en verdedigbaar is, dan loop je sneller risico.

Het arrest van de Hoge Raad benadrukt dat een curator het geheel mag bekijken. Een ogenschijnlijk kleine stap kan, als onderdeel van een reeks, tóch problemen opleveren.

Hoe voorkom je risico’s bij onverplichte rechtshandelingen?

Wil je voorkomen dat een transactie later wordt teruggedraaid door een curator? Let dan op het volgende:

Documenteer de zakelijke reden van elke transactie
Leg vast waarom je iets doet, tegen welke voorwaarden en welke afwegingen je hebt gemaakt. Dat helpt om later aan te tonen dat er een reële zakelijke grond was.
Check of de handeling verplicht of onverplicht is
Moest je de betaling doen, of was het ‘extra’? Onverplichte handelingen zijn risicovoller in de context van de actio pauliana.
Wees alert op signalen van naderend faillissement
Bijvoorbeeld: structurele betalingsachterstanden, druk van schuldeisers, blokkades bij de bank, dreigende beslaglegging. Hoe slechter de situatie, hoe kritischer je moet zijn op transacties.
Schakel tijdig een gespecialiseerde advocaat in
Zeker als je overweegt om vermogensbestanddelen te verschuiven, leningen af te lossen of activa te verkopen onder tijdsdruk, is juridisch advies geen luxe maar een investering in risicobeheersing.

Ondernemer in zwaar weer? Voorkom verrassingen met de actio pauliana

Als ondernemer wil je in moeilijke tijden snel schakelen, maar je wilt niet dat een curator later jouw beslissingen terugdraait. De regels rond de actio pauliana zijn complex en de gevolgen kunnen groot zijn: transacties kunnen worden vernietigd en je kunt privé in de vuurlinie komen te staan.

Ik denk graag met je mee over de risico’s bij voorgenomen transacties. Samen kijken we naar wat wél kan en hoe je jouw positie en die van je onderneming zo goed mogelijk beschermt, zodat je onaangename verrassingen achteraf voorkomt..

veel gestelde vragen over
de faillissementspauliana

Hoe beschermt de actio pauliana de positie van schuldeisers?

De curator kan benadelende transacties terugdraaien, zodat vermogensbestanddelen weer beschikbaar zijn voor de gezamenlijke schuldeisers. Als bijvoorbeeld een auto met een marktwaarde van EUR 100.000 voor EUR 20.000 is verkocht door de schuldenaar, dan kan de curator die verkoop op basis van de actio pauliana vaak terugdraaien en de auto weer terugnemen.

Wat is de termijn voor de actio pauliana?

Binnen drie jaar nadat de curator ontdekt dat er sprake is geweest van benadeling, kan hij de handeling vernietigen.

Wat is de relatieve werking van de actio pauliana?

De vernietiging geldt alleen tussen de failliete boedel en de wederpartij, niet tegenover derden die te goeder trouw zijn.

Wanneer kan een rechtshandeling worden vernietigd op grond van artikel 42 Fw?

De rechtshandeling is voorafgaand aan de faillietverklaring verricht.
De rechtshandeling is onverplicht verricht.
De schuldenaar had wetenschap van benadeling (of moest dat hebben) van schuldeisers.