Wat is een legitieme portie?

Ouders kunnen hun kinderen in principe onterven. Echter, de wet voorziet in een minimumaanspraak voor elk kind, bekend als de legitieme portie. Deze legitieme portie vertegenwoordigt een geldvordering op de nalatenschap. Over het algemeen bedraagt deze geldvordering ongeveer de helft van wat het kind zou erven als erfgenaam volgens de wettelijke erfopvolging, oftewel het versterferfrecht. 

Het versterferfrecht omvat de wettelijke standaardregels die bepalen wie de erfgenamen zijn en welke regels van toepassing zijn als er geen testament is opgesteld. Met een testament kan worden afgeweken van deze standaardregels, wat bekend staat als testamentair erfrecht.

Legitieme portie kindsdeel

Ouders kunnen ervoor kiezen om een of meerdere van hun kinderen te onterven, maar dit moet gebeuren via een testament. Toch hebben ouders niet de volledige vrijheid om onterfde kinderen compleet uit de nalatenschap te laten. Kinderen (en kleinkinderen) hebben namelijk recht op een legitieme portie. Dit recht stelt hen in staat om aanspraak te maken op een deel van de nalatenschap, zelfs als ze zijn onterfd. 

Hoewel het kind bij onterving geen erfgenaam wordt en dus geen plaats krijgt aan de verdelingstafel, heeft het wel recht op een specifiek deel van de nalatenschap, inclusief de waarde van bepaalde giften die door de overledene zijn gedaan. De legitieme portie is echter alleen een financiële aanspraak en geeft geen recht op specifieke goederen. Het onterfde kind wordt aangeduid als legitimaris en kan worden gezien als een schuldeiser van de nalatenschap.

Legitieme portie opeisen

Om je legitieme portie op te eisen, moet je binnen vijf jaar na het overlijden van de erflater je aanspraak kenbaar maken. Deze termijn van vijf jaar is strikt en kan niet worden verlengd. Als er geen langstlevende echtgenoot of partner meer is, wordt het bedrag van de legitieme zes maanden na het overlijden opeisbaar. 

Maar let op! Zelfs als de legitieme nog niet opeisbaar is, moet je binnen vijf jaar na het overlijden van de ouder toch aanspraak maken op de legitieme. Deze termijn is een vervaltermijn, wat betekent dat verlenging niet mogelijk is. Na deze periode van vijf jaar vervalt je recht op de legitieme portie.

Recht op informatie

Als legitimaris heb je recht op alle informatie die noodzakelijk is voor de berekening van de omvang van de legitieme portie. Het is vaste rechtspraak dat uit de bewoordingen ‘alle daartoe strekkende inlichtingen’ afgeleid kan worden dat het begrip weliswaar zo ruim als mogelijk moet worden uitgelegd, maar dat het wel beperkt is tot de gegevens die nodig zijn voor de berekening van de legitieme portie.  

Legitieme portie berekenen

De legitieme portie wordt berekend over de waarde van de goederen van de nalatenschap. Deze waarde wordt vermeerderd met de giften die bij deze berekening in aanmerking worden genomen en verminderd met de schulden.

Over het algemeen komen alleen giften die minder dan vijf jaar vóór het overlijden zijn gedaan in aanmerking voor de berekening van de legitieme portie. Er zijn echter uitzonderingen waarbij giften die langer dan vijf jaar vóór het overlijden zijn gedaan toch meetellen. 

Hierop moeten dan echter weer de eventueel aan de legitimaris gedane giften in mindering worden gebracht.

De legitieme portie van een kind van de erflater bedraagt de helft van de waarde waarover de legitieme portie wordt berekend, gedeeld door het aantal erfgenamen. 

Voorbeeld 1: 
legitieme portie berekenen

Aad en Barbera hebben drie volwassen kinderen Charlie, Diane en Erik. De relatie tussen Charlie en zijn ouders is al jaren zo slecht dat zij hebben besloten om Charlie bij testament te onterven. 

Op een dag overlijdt Aad. De legitieme portie van Charlie is de helft van zijn “noraanvullend beroep male erfdeel”, in dit geval dus 1/8e van de nalatenschap. Zou Charlie al eerder dan zijn vader overleden zijn en zou hij twee kinderen hebben achtergelaten, dan zou elk kind recht hebben op een legitieme portie van 1/16e.

Legitieme portie wordt berekend over legitimaire massa

Bij de berekening van de omvang van de legitieme portie wordt er niet alleen gekeken naar de waarde van de nagelaten goederen, maar wordt ook rekening gehouden met bepaalde giften die door overledene gedaan zijn toen hij nog in leven was. De legitieme portie wordt dus niet berekend over de daadwerkelijke nalatenschap, maar over een zogenaamde legitimaire massa. 

De legitimaire massa bestaat uit de daadwerkelijke nalatenschap verminderd met bepaalde schulden (denk bijvoorbeeld aan de kosten van de begrafenis of crematie) en vermeerderd met bepaalde giften. Met deze regeling wordt geprobeerd om te voorkomen dat een persoon in het zicht van zijn overlijden grote sommen geld wegschenkt om te voorkomen dat dit geld naar de erfgenamen gaat. 

De waarde van een gift wordt overigens bepaald door het moment waarop de gift is gedaan. Als er vier jaar geleden een auto is geschonken ter waarde van €20.000, dan kan deze auto op de overlijdensdatum een waarde hebben van nog maar €8.000 euro. Er wordt dan uitgegaan van de waarde van €20.000.

Voorbeeld 2: 
legitieme portie berekenen

Willem overlijdt en laat na zijn vrouw Irene en twee kinderen, Tessa en Rosa. Willem en Irene zijn niet in gemeenschap van goederen gehuwd. Willem heeft Tessa in zijn testament onterfd. De nalatenschap is € 120.000 waard. Zijn twee erfgenamen zijn Irene en Rosa. Zij erven ieder € 60.000. 

Als Tessa niet zou zijn onterfd, bedroeg haar erfdeel op 1/3 × € 120.000 = € 40.000. Haar legitieme portie bedraagt nu ½ × /3 × € 120.000 = € 20.000.  

Stel, Willem heeft drie jaar voor zijn overlijden € 15.000 geschonken aan de stichting "Unicef". De legitieme portie bedraagt dan ½ × 1/3 × € 120.000 + € 15.000) = € 22.500.  Tessa krijgt dus een geldvordering van € 20.000 resp. € 22.500 op de erfgenamen Irene en Rosa.  

Stel, Willem heeft in het verleden niet € 15.000 aan de stichting "Unicef" geschonken maar aan Tessa. In dat geval wordt de legitieme portie van Tessa verminderd met € 15.000. Zij krijgt dan een geldvordering van € 22.500 minus € 15.000 = € 7.500.

Als de overledene ten tijde na zijn overlijden een echtgenoot achterlaat, hoeft de legitieme pas te worden uitgekeerd op het moment van overlijden van de langstlevende echtgenoot. Een zelfde voorziening kan middels een testament worden getroffen ten behoeve van een partner als er een gemeenschappelijke huishouding wordt gevoerd. Tot het moment van opeisbaarheid is de echtgenoot/partner volledig vrij om over het door hem/haar geërfde te beschikken en daar op in te teren. Er hoeft met andere woorden geen zekerheid gesteld te worden voor de legitieme.

Aanvullend beroep legitieme portie

Naast onterfde kinderen kunnen ook afstammelingen die niet zijn onterfd, of die via een legaat iets uit de nalatenschap verkrijgen, soms baat hebben bij het doen van een beroep op de legitieme portie.

Op het eerste gezicht lijkt het wellicht niet logisch om een beroep te doen op de legitieme portie wanneer men niet is onterfd en dus al recht heeft op het volledige wettelijke erfdeel als erfgenaam. Echter, de legitieme portie kan in sommige gevallen een hogere waarde vertegenwoordigen dan dit erfdeel. Dit komt doordat de legitieme portie niet wordt berekend over het saldo van de nalatenschap, maar over de legitimaire massa. Deze massa omvat de waarde van de goederen van de nalatenschap, verminderd met bepaalde schulden, en vermeerderd met bepaalde giften die door de erflater zijn gedaan. Deze giften kunnen het doen van een beroep op de legitieme portie ook voor een niet onterfd kind interessant maken. Dit kan worden geïllustreerd aan de hand van een voorbeeld.

Voorbeeld 3: 
legitieme portie berekenen

Stel, een moeder heeft drie kinderen. Voor haar overlijden schenkt ze haar dochter Alice een waardevol schilderij ter waarde van €50.000. Ze schenkt haar zoon Ben een bedrag van €30.000. Bij haar overlijden blijkt haar nalatenschap te bestaan uit contant geld van €20.000.

Volgens de wet zijn haar drie kinderen elk gerechtigd tot 1/3 deel van haar nalatenschap, wat neerkomt op €6.666 per kind. Hoewel haar dochter Chloé niet onterfd is, heeft zij mogelijk een grotere legitieme portie dan wat zij als erfgenaam zou ontvangen.

De legitieme portie van Chloé wordt berekend als 1/6 deel van de legitimaire massa. Deze massa omvat de waarde van de goederen (€20.000), vermeerderd met de gift aan Alice (€50.000) en de gift aan Ben (€30.000), wat in totaal neerkomt op €100.000. Hieruit volgt dat de legitieme portie van C €16.666 bedraagt.

Als Chloé een aanvullend beroep doet op haar legitieme portie, heeft ze naast haar erfdeel van €6.666 nog recht op een bedrag van €10.000 uit de nalatenschap. Hierdoor komt het hele bedrag van €20.000 van de nalatenschap haar toe als erfgenaam en legitimaris, in plaats van dat elk kind €6.666 ontvangt.

Waarom onze erfrecht advocaten inschakelen?

Wil je aanspraak maken op jouw legitieme portie? Heb je hulp nodig bij de berekening ervan? Of heb je in het algemeen vragen over de legitieme portie of erfrecht? Neem dan contact op met een van onze ervaren erfrecht advocaten

Misschien ook interessant voor jou